Alles wat moet

Wij hebben een weekend vrij en gaan samen naar Deventer. Onze oudste dochter heeft grootmoedig haar studentenkamer ter beschikking gesteld. We varen over met de voetveer over de IJssel. Er zijn nog sporen van het hoge water, maar de rivier is weer tot een normaal peil gezakt. Het voelt feestelijk op het voetveer… met het uitzicht op die mooie oude stad en de grote Lebuïnuskerk dichterbij komen.

Even ergens anders wonen is als even iemand anders zijn. Maar ik vind het lastig de Monica uit Voorthuizen los te laten. Ik heb een heleboel werk bij me … dingen die voor mijn gevoel af moeten en die ik nu mooi even kan doen. Maar in Deventer ben ik iemand anders en komt al dat ‘moeten’ mij minder belangrijk voor.

En dus kijken we films en maken we een lange wandeling langs de Twellose landgoederen. Bijna de hele dag lopen we op plekken waar we nog nooit eerder waren en alles nieuw is. We verbazen ons over de prachtige landgoederen en landschappen. 

Bij de oude huizen staan velden vol sneeuwklokjes te bloeien. Al honderden jaren zijn zij in de grond verborgen en komen zij in deze tijd van het jaar in volle glorie tevoorschijn – om zich dan weer een heel jaar schuil te  houden.

De bewoners uit lang vervlogen tijden van deze huizen hebben deze zelfde sneeuwklokjes zien bloeien: wel en niet dezelfde…. Zouden zij er ook zo van genoten hebben? Zou een kind ze geplukt hebben?

foto: Auke-Florian Hiemstra

 ’s Avonds kijken we naar Happy-go-lucky, een film over een levenslustige, positieve onderwijzeres die als een bonte vrolijke verschijning iets voor anderen probeert te betekenen. Ze beseft dat mensen door wat zij meegemaakt hebben bepaald en gekleurd zijn en daardoor heeft ze begrip voor mensen, zonder zich bij de beperkingen neer te leggen. Dat is een bijzondere combinatie en vraagt een positieve levenshouding. Bijzonder is hoed deze vrouw haar eigen levensvreugde niet laat beïnvloeden door angst en agressie van anderen en hoe ze in alle grijsheid en grauwheid iets van kleur en licht blijft brengen.

Als we met de voetveer terugvaren, de IJssel weer over, heb ik mijn mand met werk niet aangeraakt. Toch zijn deze dagen zinvol geweest, brengen ze me nieuwe gedachten en inspiratie. Nu alleen nog leren om de mand met alles wat moet ook letterlijk thuis te laten!

Geluk? Geluk!

Op mijn Happinez scheurkalender stond laatst een intrigerende spreuk: dat geluk een bijproduct is. Het is een bijzondere omkering, omdat wij geluk vaak als een doel zien, als iets dat we bewust proberen te bereiken. Maar een bijproduct is iets, dat pas ontstaat als we bewust iets anders nastreven. Het is zoiets als een bijwerking van medicijn, maar dan in positieve zin. Je krijgt het geluk als het ware cadeau … als je een ander product bestelt.

In de scheurkalender-spreuk was geluk een bijproduct bij de zoektocht naar vrijheid. En dat lijkt me een belangrijke aanvulling: dat vrijheid en geluk met elkaar te maken hebben. Vrijheid geeft mensen ruimte: om zich te ontwikkelen, om te kunnen groeien, om zichzelf te kunnen worden. Onvrijheid zit in regimes (zoals de afgelopen tijd heel duidelijke wordt in het Midden-Oosten), maar ook in maatschappelijke structuren. Hoeveel oudere vrouwen ben ik in mijn werk niet tegengekomen, die zo graag een vak geleerd hadden, maar een meisje waren, waardoor dat niet voor hen weggelegd was. Zij werden dienstmeisje en vervolgens moeder en oma. Voor hen was er in die tijd en in die streek géén vrijheid om te kiezen. Nu is dat er veel meer. Maar aan de andere kant: wij zijn vaak onvrij vanwege onze overvolle agenda’s, de huizenhoge eisen die we stellen aan ons leven of de druk van de hypotheek.

Enige tijd geleden las ik het boek ‘Huwelijksreis in hijab’ van Alison Wearing. Het boek vertelt van een Canadese vrouw die een rondreis maakt door Iran. Zij wil zien hoe het daar is, want:   

'Ik ben naar dit land gekomen omdat het me angst aanjaagt; omdat het de wereld angst aanjaagt. En omdat ik niet geloof in angst. En er zoveel macht aan toekennen.'

Op haar rondreis heeft zij bijzondere gesprekken. Een oude man vertelt haar zijn visie op het leven, en dat citaat raakte mij: 

"Ik heb in Amerika gewoond. Ik heb tussen deze mensen geleefd, deze mensen met hun huizen en auto’s en televisies en eten uit pakjes… Ik heb de ogen van die mensen gezien, en vrienden, ik voelde geen geluk. Ze eten en eten en zijn nooit gevoed. Ze praten over een toekomstige tijd waarin ze gelukkig zullen zijn, wanneer ze dit of dat hebben, of wanneer dat is voltooid, of wanneer ze zich iets bepaalds kunnen veroorloven, of wanneer ze meer tijd zullen hebben. Maar er is geen vandaag. Vandaag is altijd zonder voldoening. Jullie Westen praat veel over vrijheid. Ze praten over vrijheid of het een voorwerp is. Alsof het iets is dat je kunt bezitten of kopen of tot wet kunt verheffen. Alsof vrijheid iets is wat buiten mensen bestaat. Maar vrijheid kan alleen in mensen worden gevonden. En het pad naar de vrijheid vergt discipline, stilte, concentratie, een sterke wil. Het is moeilijk. De waardevolste lessen zijn altijd moeilijk'

Geluk is een bijproduct van de zoektocht naar vrijheid. Van een leven in vrijheid. Je kunt geluk ervaren in de dingen die je dan doet … Geluk is dus niet iets om achteraan te jagen, maar het is zaak om vrijheid te zoeken. En dan kan het zomaar gebeuren, dat het geluk erbij geschonken wordt, gratis en voor niets. Als je in je werk een opdracht met voldoening hebt afgerond, als je de zon ziet opkomen, als je een bijzondere ontmoeting hebt op straat …. wat een geluk!

Verbondenheid

In onze bibliotheek is een wereldwinkel waar producten van eerlijke handel verkocht worden.  Ik ben er vrijwilligster en zit regelmatig een middag in de winkel. Soms is er iets op te ruimen of te prijzen. Soms komt er een klant. Veel mensen lopen onze winkel voorbij zonder er ooit te kijken. Is het te onbekend? Te vreemd?

Deze middag is het stil. Ik zit aan mijn tafeltje te werken. Ik geniet van de rust op deze plek. Geen radio, geen luide gesprekken – alleen af en toe een vrolijke kinderstem of rennende voetjes achter de hoge rekken met boeken.

Er komt een echtpaar binnen, wat duidelijk een reformatorische achtergrond heeft. Zij draagt geen sieraden, het haar opgestoken, en een rok met platte schoenen eronder. Beiden dragen donkerblauwe en gedekte kleuren. Hoe anders zit ik hier in mijn spijkerbroek, met mijn lange oorbellen en mijn wereldwinkelsjaal vol bonte kleuren.

Ik bedenk dat zij zich zo kleden vanwege hun geloof. En ik? Ik zit hier op deze stralende middag vol zon en lentegeuren achter mijn tafeltje in de wereldwinkel. Je ziet het er misschien niet aan af, maar ik doe dit ook vanuit mijn geloof. Ik geloof in de opdracht om te delen in de ons geschonken overvloed, om op deze wereld recht te doen. En dan gaat het niet om aalmoezen, maar om eerlijk zakendoen met respect voor allen die meewerken aan de totstandkoming van de producten en liefst ook nog van het milieu.

Even later komt er een meisje met een hoofddoekje de bibliotheek in. Zij kleedt zich zo, vanwege haar geloof. De hoofddoek is mooi hemelsblauw. Hoe verschillend ook, dit reformatorische echtpaar, het meisje met het hoofddoekje en ik: wij delen de motivatie van ons handelen. Die ligt niet bij onszelf, maar bij ons geloof, iets dat boven onszelf uitstijgt.

Jammer dat wij die verbondenheid zo vaak niet bij elkaar herkennen, en érkennen.

Sttt... ik lees!

Als kind las ik elke dag een boek. Ik kwam wekelijks in de bibliotheek. Sommige boeken las ik meermaals en kende ik bijna uit mijn hoofd. Lezen was een vanzelfsprekend onderdeel van mijn leven.

Ik herinner mij een gesprek met mijn oma. Zij hield ook van lezen, maar zij had als jonge moeder gevoeld hoe ze door haar verlangen om te lezen belemmerd werd in het vele werk dat ze moest doen. Toen is ze radicaal een hele poos opgehouden met lezen. Met zeven kinderen en daarbij nog pleegkinderen en in ene tijd zonder wasmachines was je dag toch wel volledig gevuld ….

De laatste jaren lees ik wel voor mijn werk en ook voor bezinning boeken over spiritualiteit, maar zelden romans. Ik merk dat ik me vaak erg laat meeslepen door een roman, dat ik als het ware half in het boek en half in de werkelijkheid ben. En bij sommige boeken gaat dat wel heel ver. Zo herinner ik mij een vakantie aan de Loire waarin ik in de zon aan de oever van de rivier zat, maar tegelijkertijd in een eindeloze en wrede strijd in Kaboel omdat ik ‘Duizend schitterende zonnen’ van Khaled Hosseini las. Ik was niet bij de Loire, maar in Afghanistan, ik was niet op vakantie, maar in vreselijke wreedheden en wanhoop. Die vakantie heeft een dreigende sfeer gehouden in mijn herinnering.

Een ander boek dat mij zo sterk bijgebleven is: Zonder Soloetsj van Mahmud Doulatabadi, over de woestijn van Iran en de veranderende maatschappij. De sfeer van totale hopeloosheid, van volledige zinloosheid sloeg over mij heen en kon ik heel slecht van mij afschudden. Is dit hetzelfde wat mijn oma bedoelde? Is het dezelfde ervaring van zo door de sfeer en het verhaal van het boek in beslag genomen worden – terwijl je je eigen verhaal in z’n volheid moet leven?

Tegelijkertijd besef ik het belang van het lezen van romans. Door een boek kun je je inleven in andere situaties en omstandigheden, in andere mensen met andere karakters …. De Sioux-Indianen zeggen het zo:

God, help mij om nooit een oordeel over iemand uit te spreken,

vóórdat ik twee weken in zijn mocassins heb gelopen.

Een boek lezen is zoiets als in iemands schoenen lopen, de wereld en  het leven vanuit een ander perspectief zien. Een boek lezen is leren dat de wereld een ander gezicht kan hebben dan vanuit jouw eigen optiek. Nelson Mandela heeft gezegd:

Als we lezen, kunnen we naar vele plaatsen reizen, veel mensen ontmoeten en de wereld beter begrijpen.

Mijn leven hier en nu is zo vol met ervaringen, emoties en activiteiten, dat er even weinig ruimte is voor die uit boeken. Maar mijn jongste dochter zit op de bank. Ze leest. Elke dag een boek. Soms lacht ze, soms huilt ze. Ze leest over kinderen die gepest worden, een meisje dat misbruikt wordt, ze leest over paarden en dolfijnen. Zo leest ze zich een hele hoop verhalen, ervaringen en emoties te boven. Daar zal ze later nog veel aan hebben. Maar voor nu is het plezier van het lezen alleen al genoeg, met een spinnende poes op schoot en de voeten op de bank. Sttt…! Ik lees!

Idealen gevraagd!

 In Amersfoort op het station moet ik wachten op de trein. Er staat een moeder met twee jonge kinderen, aan elke hand één. Het roept bij mij een gevoel van heimwee op naar de tijd dat mijn kinderen zo klein waren. Ik ‘heb’ iets met kinderen: met hun spontaniteit, hun eerlijkheid, hun wijsheid en verwondering.

Voor jonge kinderen is de wereld één grote ontdekkingstocht. Waar volwassenen vaak denken: ‘dat weten wij al’, houden kinderen hun ogen en hun hart wijdopen. En  bij ons volwassenen onze gedachten en ervaringen vaak bepaald worden door wat we gewend zijn, zijn kinderen vaak uitzonderlijk creatief in hun denken en ervaren.

Toen wij in onze twee gemeente beroepen werden, waren er daar geen kinderen in de kerk. Gelukkig werd dat na korte tijd anders. Want ik merkte dat zij een belangrijke bron van inspiratie voor mij zijn. Door hun aanwezigheid wordt mijn creativiteit versterkt. En zij helpen mij om dicht bij de kern van het geloof te blijven, zonder onnodige en ingewikkelde omtrekkende bewegingen. Zij brengen mij tot creatitvieit, tot openheid en verwondering.

Mijn eigen kinderen zijn inmiddels tieners en jong volwassenen. Een andere fase – en toch ook bijzonder. Bij hen zie ik heel duidelijk het idealisme van jonge mensen. Veel volwassenen begrijpen dat niet en proberen hen daarvan af te helpen. Zij noemen mijn kinderen naïef, en zichzelf reëel. Is dat vanwege hun eigen teleurstelling of is dat ook vanuit een soort jaloezie?

Je openheid en verwondering houden: dat is, als je ouder wordt, de ware levenskunst. Want hoe gemakkelijk groeien cynisme, onverschilligheid en wantrouwen. Ik zie mijn kinderen worstelen om hun idealen vast te houden. Ik hoop dat hen dat lukt, want zulke mensen zijn er nodig in de wereld. Tijdens mijn reis naar Zwitserland las ik het volgende citaat van Albert Schweitzer:

Niemand wird alt

weil er eine bestimmte Anzahl van Jahren gelebt hat.

Menschen werden alt,

wenn sie ihre Ideale verraten.

Als ik in Utrecht het station uitloop, zie ik reclame van de ASN bank: “Geld verwoest – geld bouwt. Geld wordt pas fout/goed door wat je er samen mee doet.” Gelukkig zijn er nog mensen met idealen. Gelukkig houden jonge mensen ons steeds idealen voor. Als zij óns nou eens niet als voorbeeld nemen, maar wij hén? Dan kan ieder van ons die sneeuwvlok zijn die de doorslag geeft in deze wereld. Want mensen zijn net sneeuwvlokken: één sneeuwvlok weegt niets; maar welke sneeuwvlok doet het dak instorten?

Eeuwigheidswaarde

Dit keer een inspiratiedag in Leiden. We beginnen met Japanse prenten van Hokusai in het Sieboldhuis. ik weet weinig van Japan, maar deze prenten zijn houtsneden en dat is een van de technieken die ik beoefen. Maar wat zijn ze anders, deze prenten; heel gedetailleerd en met transparante verf, als een aquarel. vol bewondering bekijk ik de uitgesneden houten plaat die tentoongesteld is: zo fijn uitgesneden… We zien een map waarin zo’n druk helemaal in fases te zien is, waarbij de basisdruk in zwart-wit in 31 kleuren opgevuld is. Zoveel werk …..

Twee thema’s spreken mij het meest aan: allereerst de serie houtsneden van de berg Fuiji, steeds vanuit een ander gezichtspunt. En dan vooral de houtsneden waarbij de berg groots de hele prent vult. (zie de prent van Hokusai die hieronder is weergegeven). En dan de watervallen, waarbij het water in vele druppels opspat. In deze andere en onbekende wereld en cultuur is er toch die verbondenheid in de verwondering over de bergen. 

Na de Japanse houtsneden gaan we nog naar het Rijksmuseum voor Oudheden. We zien sieraden van bedoeïenen uit Marokko en Egypte, met veel zorg gemaakt. Glanzend zilver, glinsterende kralen en rinkelende belletjes .. het zijn sieraden die ik zo zou willen dragen. Het dragen van sieraden verbindt de  heel andere levens van deze woestijnvrouwen en mijn leven.

In de afdeling over het Oude Egypte zijn er doorschijnende albasten bekers, houten miniaturen van de dagelijkse dingen en reliëfs in steen. Prachtig zijn de vogels, de veren van de vleugels, de koe met het kalf; alles in die dode steen van een ongekende levendigheid. Ik zie het voor me, hoe die steenhouwer geconcentreerd en aandachtig aan het werk is in de warme zon, duizenden jaren geleden ….Als ik een poosje zit te kijken naar een reliëf van een optocht zie ik tussen allemaal mannen met baarden ineens een vrouwenfiguur met een kind op haar schouder en een kind in een soort draagzak op haar rug. Naast alle grootse en overweldigende dingen en naast alles wat toen zo ánders was, komt zoiets ineens heel dichtbij. Onze tijd is zo anders, maar er zijn ook zoveel dingen die die verre tijd van toen en onze tijd met elkaar verbinden.

Het is een bijzonder idee, dat mensen zo hun best gedaan hebben om mooie dingen te maken. Vol zorg, aandacht en vakmanschap… Hoe anders is onze tijd, waarin we omgeven worden door dingen die in fabrieken met duizenden zijn geprint, uitgestanst, of door dingen die bedoeld zijn om weer weg te gooien.

De menselijke creativiteit en het vakmanschap – dat verbindt die Japanse houtsnijder, de bedoeïenen zilversmid en de Egyptische steenhouwer. Allemaal mensen die iets moois zagen in de wereld om hen heen, en dit met hun handen gestalte gaven. En nu, honderden of zelfs duizenden jaren latere, zie ik wat zij maakten, en het raakt mij.

Zo maken wij deel uit van dezelfde wereld en hetzelfde mens-zijn. Zo stijg ik even boven mijzelf uit in een verbondenheid die duizenden jaren omspant. Kunst heeft eeuwigheidswaarde …

Dwars door storm en duisternis

Tijdens mijn wandelingen door het dorp in het Emmental kom ik langs de kerk, die tot mijn verrassing open is. In de kerk staat nog een kerstboom: slank, open en licht is hij, een echte, uit het bos, onregelmatig en een beetje scheef, maar  hij hangt vol met engelen van stro. Het geeft een welkom gevoel, daar in die lege kerk, zo’n wolk van engelen .. Ik denk achteraf dat er een van die engelen op mijn schouder is gaan zitten toen ik naar buiten ging want ik had daar in dat dorp heel bijzondere dagen vol licht, vol verwondering, vol rijke uren.

Die zondag zal een vrouwelijke predikante voorgaan. En zo klim ik op deze mistige zondagmorgen de weg omhoog naar de kerk, tijdens het gebeier van de klokken. Bij de deur geeft de predikante, een heel jonge vrouw, ieder een hand. Voor in de kerk was een soort jazz-band aan het oefenen. De engelen lijken verheugd dat ik teruggekomen ben, en ik ben benieuwd wat ik daar mee zal krijgen die morgen …

Als predikante ga ik niet alleen zelf regelmatig voor in kerkdiensten, maar ga ik ook graag in andere gemeenten en andere kerken op zondag naar de kerk. Soms bepaalt zo’n dienst me bij die kanten van de kerk die ik moeilijk vind, maar vaak doe ik er ideeën op waar ik in mijn eigen situatie en op mijn eigen manier weer mee verder kan. En zo zit ik daar in die dorpskerk in het Emmental en weet niet wat ik kan verwachten. Doordat ik zelf Zwitserse ben, is de taal mij vertrouwd. Pas als je een taal kent, je er de nuances in begrijpt en als je je er thuis in voelt, kan je door de taal geraakt worden. Hoewel Nederlands de taal is waarin ik mij het beste uit kan drukken, is het Duits of het Zwitserse dialect daarbij, voor mij een taal die duidelijk drager is van emoties en ervaringen. Dat maakt dat ik hier anders zit, dan ik een kerk in Frankrijk of Denemarken, waar ik meer toeschouwer ben dan echt deelnemer.

De jonge predikante heeft als tekst een gedeelte uit Matteus 14 (22-32) waarbij Jezus tijdens een nachtelijke storm over het water loopt en Petrus dat ook wil en zelfs kán, totdat hij beseft hoe hard het waait. Dergelijke Bijbelverhalen kunnen tot grote misverstanden leiden, wanneer de symboliek ervan niet duidelijk wordt, en niet duidelijk is in welke context het geschreven is. Op bijzondere wijze neemt de predikante ons het verhaal in en wordt het niet een vreemd verhaal uit een verre tijd, maar gaat het over óns, hier en nu. De storm staat voor een crisistijd in je leven, waarin je hetzelfde  bange gevoel kunt hebben als de leerlingen in het kleine bootje tussen de hoge golven. Het lopen op het water staat voor het bedwingen van het kwade.  Wij willen dat ook, maar wij geven de moed vaak op en voelen ons machteloos en denken dat we het niet kunnen. Bijzonder in het Bijbelverhaal is dat Jezus er vertrouwen in heeft dat Petrus het kan, en dat hij het ook kan .. totdat hij bang en onzeker wordt. Is dat in onze levens niet ook vaak zo, dat we niet durven en het dus niet kunnen?

De muziek van de band is luistermuziek, en daarin kun je de golven van de storm horen, de angst van de leerlingen daar alleen op het wilde water, maar ook iets van vertrouwen en rust.

Later in de dienst worden de namen genoemd van hen die afgelopen week overleden zijn. Voor ieder van hen wordt een kaars aangestoken. Ik vind dat een bemoedigend gebaar, deze zichtbare plaats die deze mensen vanmorgen krijgen door middel van dit levende lichtje.  Hoewel ik deze mensen niet ken, zijn het zo geen ‘huishoudelijke mededelingen’, maar maken zij deel uit van de kring waar ik deze morgen ook in sta.

En zo sta ik een uur later weer buiten, in de mist.. maar ánders dan ik binnengekomen ben. Ik ben geraakt, ik heb inspiratie gevonden, ik heb dingen meegekregen om over na te denken en ik ben bemoedigd: ook ik kan over het water lopen, ik mag durven! Dit neem ik mee naar huis, en ik besluit om deze inspiratie in mijn eerstvolgende kerkdienst door te geven. En terwijl ik begin aan  mijn wandeling breekt langzaam de zon door.